دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
396
تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )
دومين نسخه سال 833 / 30 - 1429 يعنى كليله و دمنه ( كتابخانه توپقاپى سراى ، روان 1022 ) « 1 » ويژگيهاى مشترك و مشابه با شاهنامه دارد : مثلا در تنه نرم و خط مخالى درختان ، پيكرههاى سرد و خشك و رنگآميزى غنى . شيوه عادى تصوير صحنه صخرهاى كه بار ديگر صحنه منظره را تشكيل داده ، لبه دالبرى اسفنجى است كه در زمينه بىاثر مملو از گياهان ريز قراردادى فرو رفته است . در پيشزمينه فضايى تيره از نوعى گوژكارى ديده مىشود . در اينجا نيز در نگارهها فضاى حاشيهدار بارها در درون حاشيه فرو رفته است ؛ از ويژگيهاى خاص آنها گياهان بزرگ مجزاست كه با رنگ سرد و روشن كار شده و آسمان در رنگ آبى ژرفى جلوه يافته است . همچنين نقش حيوانات و پرندگان بسيار دقيق و حتى خشن طراحى شده است . رابينسون اخيرا نسخهاى ديگر از همان اثر را - كه در سال 834 / 1431 به وسيله جعفر بايسنقرى تحرير شده - در كتابخانه توپقاپى سراى ( خزينه 362 ) كشف كرد و نظر شايان توجهى را در مورد اينكه توليد هردو نسخه از همان كتاب براى شاهزاده بايسنقر در عرض دو سال صورت گرفته ، ارائه داد « 2 » . طبق اين نظر ، كتابخانه هرات - كه جعفر رييس آن بود - دو نوع از اين كتاب را توليد كرد : يكى براى استفاده « عموم » كه از حيث اجرا و پرداخت داراى كيفيت رسمى آكادميك بود و ديگرى براى استفاده خصوصى بايسنقر كه در آن حساميزى در كاربست احساس سهم زيادى داشت . رابينسون در طبقه دوم افزون بر نسخه شماره 362 خزينه ، بلكه گلستان سال 1427 م . كتابخانه چستربيتى را هم قرار داد . گفتنى است كه هردو اين نسخهها را جعفر بايسنقرى كار كرده بود ؛ جعفر شاهنامه را نيز تحرير كرد كه نمونه خاصى از اجراى آكادميك بود . به همين دليل و نيز بنا به دلايل عمومى نمىتوان آن مفهوم « عمومى » را كه بيانگر آكادميك بودن اين آثار بود در آنها درك كرد ؛ آن هم در جامعهاى كه عموم علاقهمندان را به نسخههاى زيبايى از اين نوع ( به غير از آثارى كه داراى تعليمات مذهبى بودند و در مسجدها و يا مدرسهها نگهدارى مىشدند ) ؛ دسترسى نبود از اينرو تمايزى را كه رابينسون در اينجا بدان تأكيد كرده است نمىتوان پذيرفت . از اينها گذشته فرق اساسى بين اين دو نسخه نه در كيفيت خوشنويسى و يا تذهيب ، بلكه در نگارههاى آن نهفته است . به هرحال بايسنقر با آن شناخت كارشناسانهاى كه داشته يا از نسخه 1430 م . كليله و دمنه اقناع و ارضا نشده ولذا بىدرنگ سفارش نسخهاى ديگر را داده و يا اينكه اولى را براى كتاب دوستان ديگر
--> ( 1 ) - آقا اوغلو « Preliminary notes » ، ص 199 ، تصويرهاى 14 - 10 ؛ گرى ، نقاشى ايران ( 1961 م . ) ، ص 84 ؛ رابينسون ، طراحيهاى استادان ، تصوير 11 ، 15 . ( 2 ) - رابينسون ، « شاهزاده بايسنقرى و افسانههاى بيدپاى » ، در Oriental Art ، شماره 16 ( ژوئن 1970 م . ) ، ص ص 54 - 145